Dark Patterns: Manipulatieve Ontwerptechnieken in Digitale Interfaces

Je hebt het vast wel eens meegemaakt: ineens heb je iets gekocht online of je hebt je gegevens gedeeld, zonder dat je daar echt voor koos. Vaak komt dat door dark patterns.

Dark patterns zijn slimme trucjes in websites en apps die je stiekem sturen naar keuzes die je normaal niet zou maken.

Deze trucs zie je overal op het internet. Ze maken het lastig om je af te melden voor nieuwsbrieven, duwen je richting extra aankopen, of laten je persoonlijke info delen zonder dat je het merkt.

Bedrijven doen dit om meer winst te pakken, maar het gaat wel ten koste van jouw vrijheid en privacy.

Wat zijn dark patterns?

Dark patterns zijn expres gemaakte ontwerpkeuzes in websites en apps die je misleiden of sturen naar beslissingen die je eigenlijk niet wilt nemen. Ze gebruiken slimme trucs in het ontwerp en taalgebruik om je gedrag te beïnvloeden zonder dat je het doorhebt.

Definitie van dark patterns

Dark patterns zijn gebruikersinterfaces die speciaal zo zijn gemaakt dat jij dingen doet die vooral het bedrijf helpen, niet jou. Ze spelen in op psychologische triggers en verwarring.

Je ziet ze in allerlei vormen. Denk aan een webwinkel die extra kosten pas helemaal aan het einde toont.

Of een site waar aanmelden voor een nieuwsbrief makkelijk is, maar afmelden bijna onmogelijk lijkt.

Deze patronen heten ook wel “duistere patronen” of “misleidende patronen”. Het draait erom dat ze heel bewust zijn ontworpen om jou te sturen naar keuzes die je normaal zou vermijden.

Daardoor staan je privacy, geld of tijd onder druk.

Overzicht van online misleidende technieken

Dark patterns gebruiken allerlei tactieken om je te manipuleren. Verborgen kosten zie je vaak: extra bedragen komen pas aan het eind van je bestelling tevoorschijn.

Moeilijke afmeldprocessen maken opzeggen bijna een speurtocht. Je moet eindeloos klikken of goed zoeken naar verborgen knoppen.

Fake urgency zet je onder druk met berichten als “Nog maar 2 beschikbaar!” of “Aanbieding verloopt over 5 minuten!” Je voelt je haast gedwongen snel te beslissen, zonder goed na te denken.

Andere bekende trucs zijn:

• Misleidende knoppen: de knop die je niet wilt gebruiken is opvallend, de juiste optie is klein en grijs
• Gedwongen continuïteit: abonnementen verlengen automatisch, zonder dat je het echt doorhebt
• Privacy-misleiding: ingewikkelde instellingen waardoor je ongemerkt je gegevens deelt

Onderscheid tussen dark patterns en gebruiksvriendelijke ontwerpen

Gebruiksvriendelijk ontwerp helpt je om makkelijk te krijgen wat je zoekt. Dark patterns doen juist het tegenovergestelde en maken het lastig om te doen wat jij wilt.

Het verschil zit vooral in de intentie. Goed ontwerp denkt aan jouw belang, met overzicht en controle.

Dark patterns denken vooral aan het bedrijf en nemen die controle bij je weg.

Transparantie is ook belangrijk. Eerlijk ontwerp laat meteen alle kosten zien en maakt voorwaarden duidelijk.

Dark patterns verstoppen info of gebruiken verwarrende taal.

Let bij goed ontwerp op:

• Duidelijke, eerlijke communicatie
• Makkelijk te vinden afmeld- of annuleringsopties
• Zichtbare prijzen en voorwaarden vanaf het begin
• Knoppen en opties die logisch en eerlijk zijn vormgegeven

Geschiedenis en evolutie van dark patterns

De term dark patterns ontstond in 2010. Sindsdien zijn deze trucs wereldwijd steeds vaker opgedoken en hebben grote bedrijven er flinke discussies over op gang gebracht.

Oorsprong van de term dark patterns

Harry Brignull, een UX-expert uit het VK, bedacht “dark patterns” in 2010. Hij wilde deze misleidende technieken eindelijk een naam geven.

Brignull startte darkpatterns.org om voorbeelden te verzamelen en mensen te waarschuwen. Voor die tijd bestonden deze trucs al, maar niemand had er echt een label voor.

Nu konden ontwerpers, ontwikkelaars en gebruikers erover praten en het beestje een naam geven.

De term verspreidde zich snel in de designwereld. Bedrijven gebruikten dark patterns al jaren, maar nu werd het makkelijker om te bespreken wat oké is in ontwerp.

Belangrijke ontwikkelingen door de jaren heen

Na 2010 groeide het bewustzijn rondom dark patterns langzaam maar zeker. Tussen 2015 en 2020 gingen toezichthouders zich ermee bemoeien.

De AVG (Algemene Verordening Gegevensbescherming) kwam in 2018 in Europa. Die wet verbood veel misleidende ontwerpen, vooral rondom privacy en toestemming.

Onderzoekers doken er ook in na 2015. Ze keken hoe deze patronen werkten en welke psychologische trucs erachter zaten.

De Europese Commissie publiceerde zelfs studies over de impact van dark patterns op consumenten.

Rond 2020 gingen landen specifieke wetten maken tegen dark patterns. Consumentenorganisaties begonnen campagnes om mensen te waarschuwen.

Belangrijke incidenten met dark patterns

LinkedIn betaalde in 2015 $13 miljoen na klachten over het spammen van contacten. Ze gebruikten misleidende knoppen waardoor mensen hun hele adresboek uitnodigden.

Facebook kreeg in 2019 flinke kritiek op hun cookie-banners. De toestemmingsknop was groot en opvallend, weigeren was klein en verstopt.

In 2021 startte de Europese Commissie een onderzoek naar grote techbedrijven. Ze bekeken hoe die bedrijven dark patterns inzetten bij privacy-instellingen.

Dit leidde tot boetes en dwong bedrijven hun interfaces aan te passen.

Amazon kreeg in 2022 kritiek op het opzegproces van Prime. Je moest door talloze verwarrende schermen voordat je eindelijk kon opzeggen.

Soorten dark patterns

Dark patterns komen in allerlei vormen. Ze verleiden je met mooie aanbiedingen, verstoppen belangrijke details, zetten druk op je keuzes, of sturen je met slimme ontwerpkeuzes een bepaalde kant op.

Verleiding en manipulatie

Websites gebruiken vaak verleiding om je meer te laten kopen dan je wilde. Sneaking is daar een voorbeeld van: extra producten of diensten verschijnen ineens in je winkelmandje, zonder dat je het goedkeurt.

Je denkt dat je alleen een vliegticket koopt, maar bij het afrekenen zit er ineens een verzekering of stoelreservering bij.

Een andere bekende truc is bait and switch. Je klikt op “gratis proberen”, maar ineens heb je een betaald abonnement aan je broek.

Disguised ads zijn ook zo’n valkuil. Advertenties lijken op gewone content of downloadknoppen, waardoor je per ongeluk ergens op klikt waar je niet op zat te wachten.

Verbergen van belangrijke informatie

Bedrijven verstoppen soms info waar je recht op hebt. Hidden costs zijn daar een goed voorbeeld van.

Je ziet eerst een mooie prijs, maar bij de laatste stap komen ineens verzendkosten, servicekosten of belastingen tevoorschijn.

Privacy-instellingen verdwijnen regelmatig diep in menu’s. Je moet flink zoeken om je gegevens te beschermen.

Belangrijke info staat vaak in kleine lettertjes of lastige juridische taal.

Trick questions maken het extra verwarrend. Een checkbox met “Ik wil geen nieuwsbrief ontvangen” moet je juist niet aanvinken als je geen mail wilt krijgen.

Dat is precies het tegenovergestelde van wat je verwacht, waardoor je per ongeluk akkoord gaat.

Dwang en druk uitoefenen

Sommige websites zetten je onder tijdsdruk om snel te beslissen. Urgency en scarcity zijn technieken waarbij je hoort dat er nog maar weinig items zijn of dat de aanbieding bijna afloopt.

Je krijgt berichten als “nog maar 2 kamers beschikbaar” of “aanbieding eindigt over 10 minuten”. Vaak klopt daar eigenlijk niets van.

Confirm shaming speelt in op je emoties door je je schuldig te laten voelen als je iets afwijst. In plaats van een simpele “Nee bedankt” knop, zie je teksten als “Nee, ik wil geen geld besparen” of “Nee, ik geef niet om mijn gezondheid”.

Deze formuleringen proberen je te schamen zodat je van gedachten verandert. Het voelt eerlijk gezegd best ongemakkelijk.

Forced action dwingt je om iets te doen wat helemaal niet nodig is. Je moet bijvoorbeeld een account aanmaken voordat je prijzen ziet, of persoonlijke informatie delen om basisfuncties te gebruiken.

Misbruik van ontwerpkeuzes

Ontwerpkeuzes sturen je soms bewust in een bepaalde richting. Obstruction maakt het lastig of bijna onmogelijk om bepaalde dingen te regelen.

Je account verwijderen kost bijvoorbeeld vijf stappen en flink wat zoekwerk. Aanmelden lukt dan weer met één klik.

Visual hierarchy wordt misbruikt door de gewenste knop groot en opvallend te maken. De knop die jij eigenlijk wilt gebruiken is klein en grijs.

De “Accepteer alle cookies” knop springt eruit, terwijl “Alleen noodzakelijke cookies” bijna onzichtbaar blijft. Je moet soms echt zoeken.

Misdirection leidt je bewust af van wat je eigenlijk wilt doen. Felle kleuren, bewegende elementen en pop-ups trekken je aandacht naar keuzes die het bedrijf graag ziet.

Ondertussen verstoppen ze de opties die beter voor jou zijn. Je vraagt je soms echt af of het expres zo verwarrend is gemaakt.

Voorbeelden van dark patterns

Dark patterns zie je in allerlei vormen op websites en in apps. Ze variëren van kleine misleidende trucs tot grote strategieën die ongemerkt je gedrag sturen.

Verborgen kosten

Verborgen kosten zijn extra bedragen die pas helemaal aan het eind van je bestelling verschijnen. Je ziet een product voor €50, maar bij het afrekenen komen er ineens verzendkosten, servicekosten en administratiekosten bij.

Het totaalbedrag schiet dan zomaar omhoog naar €67. Je hebt al tijd geïnvesteerd in het winkelproces en ingevuld wat nodig is, en nu wil je niet opnieuw beginnen.

De extra kosten zie je meestal pas bij de laatste stap, vlak voor je op “Betalen” klikt. Je krijgt hierdoor geen eerlijk prijsbeeld.

Vergelijken met andere websites wordt zo lastig. Sommige sites laten “gratis verzending” zien op de productpagina, maar rekenen later toch voor “premium levering” die je niet kunt weigeren.

Moeilijkheidsgraden van uitschrijven

Bij sommige diensten kun je je met één klik aanmelden. Uitschrijven duurt daarentegen eindeloos lang.

Je moet inloggen, door meerdere menu’s klikken, je wachtwoord opnieuw invoeren en soms zelfs een enquête invullen. Soms moet je zelfs bellen of een brief sturen.

Dit heet ook wel “roach motel”: makkelijk naar binnen, moeilijk naar buiten. Streamingdiensten en abonnementen doen dit vaak.

Je kunt online lid worden, maar opzeggen kan alleen door klantenservice te bellen tijdens kantooruren. Elke extra stap vergroot de kans dat je het opgeeft en blijft betalen.

Sommige websites verstoppen de opzegknop zelfs helemaal. Je moet echt zoeken om hem te vinden.

Geselecteerde opt-ins

Geselecteerde opt-ins zijn vakjes die al aangevinkt zijn voordat jij iets doet. Je ziet dit bij nieuwsbrieven, marketingmails en het delen van je gegevens met partners.

Het vakje staat standaard op “ja”, terwijl je misschien “nee” wilt. Veel mensen lezen niet alles en klikken gewoon op “Volgende”.

Voor je het weet, heb je ingestemd met voorwaarden die je niet wilde. Soms zie je ook verwarrende teksten als “Vink aan als je geen mails wilt ontvangen”.

Je moet dan juist aanvinken om iets niet te krijgen. Het is soms echt lastig om de juiste keuze te maken.

Fake urgency

Fake urgency zorgt voor een vals gevoel van haast. Je ziet berichten als “Nog maar 2 kamers beschikbaar!” of “15 mensen bekijken dit nu”.

Er verschijnt een timer die zegt dat de aanbieding over 10 minuten vervalt. Deze tactieken spelen in op je angst om iets te missen (FOMO).

Je wilt niet te laat zijn, dus je beslist sneller dan je eigenlijk wilt. Vaak zijn deze claims niet eens waar.

De timer begint gewoon opnieuw als je de pagina ververst. Sommige websites tonen zelfs “Iemand uit Amsterdam heeft dit net gekocht” terwijl dat niet klopt.

Ze gebruiken deze nepberichten om te doen alsof het product populair is. Echte schaarste is geen dark pattern, maar verzonnen druk zeker wel.

Invloed op consumenten

Dark patterns hebben direct invloed op hoe je online keuzes maakt. Ze bepalen niet alleen wat je koopt, maar ook hoeveel vertrouwen je hebt in websites en hoe je omgaat met je gegevens.

Gevolgen voor aankoopgedrag

Dark patterns zorgen ervoor dat je sneller en impulsiever koopt. Websites gebruiken tijdsdruk en schaarste om je te sturen.

Je ziet vaak berichten als “Nog maar 2 kamers beschikbaar” of “5 anderen bekijken dit nu”. Zo ontstaat er urgentie, waardoor je minder goed nadenkt.

Dit leidt tot aankopen die je anders misschien niet had gedaan. Bedrijven verhogen zo hun conversie-percentages.

Je wordt gestuurd naar bepaalde opties en weggeleid van alternatieven die beter bij je passen. Pre-aangevinkte vakjes zorgen dat je extra diensten afneemt zonder dat je het zelf echt kiest.

Impact op vertrouwen

Als je merkt dat een website dark patterns gebruikt, verlies je vertrouwen in dat bedrijf. Zulke praktijken schaden de relatie op de lange termijn.

Je voelt je misleid als je achteraf doorhebt dat je bent gemanipuleerd. Dit kan leiden tot negatieve recensies en het vermijden van die website.

Het verlies van vertrouwen reikt verder dan alleen dat bedrijf. Je wordt voorzichtiger bij online winkelen en kijkt kritischer naar alle websites, ook de eerlijke.

Beïnvloeding van privacykeuzes

Dark patterns maken het lastig om echt zelf te kiezen hoe je met je privacy omgaat. Websites bouwen hun interfaces zo dat je vaak per ongeluk meer persoonlijke gegevens deelt dan je eigenlijk van plan was.

Kijk maar naar cookie-meldingen. De knop “Alles accepteren” springt eruit, groot en fel, terwijl de optie “Alleen noodzakelijke cookies” ergens klein en vaag verstopt zit.

Op sommige sites moet je drie of vier keer klikken om cookies te weigeren, terwijl je met één klik alles accepteert. Dat voelt niet bepaald eerlijk.

Je geeft soms toestemming voor dataverzameling zonder dat je daar echt achter staat. Bedrijven krijgen zo onbedoeld meer informatie over je dan je zou willen.